Software In Zicht

Hoeveel blinde en slechtziende kinderen zijn er; en hoe kunnen we, vooral met het oog op het gebruik van software, deze kinderen in categorieÎn indelen? Een simpele vraag, die echter niet kort en simpel te beantwoorden is.

Hoe wordt bepaald wat een kind nog ziet: de ërestvisusí

Om in procenten of een kengetal uit te drukken wat een kind nog ziet, bestaan verschillende methodes. Dat is lastig voor wie overzichten en vergelijkingen wil maken, maar het is een internationaal en heel moeilijk oplosbaar probleem. Het is niet eenvoudig een systeem te ontwikkelen, dat het hele scala aan mogelijkheden eenduidig en vergelijkbaar in beeld brengt.

Je kunt bijvoorbeeld meten, welke detailwaarneming nog mogelijk is vanaf welke afstand en daar een kengetal aan toekennen (de test zoals u die van de oogarts kent). Maar soms is die meting niet goed bruikbaar. Wat doe je bijvoorbeeld met mensen die als door een kokertje slechts 2 % van het normale blikveld zien (kokervisus). Of die bij bepaalde lichtomstandigheden vrijwel niets meer zien (nachtblind, lichtschuw). Of die iets de ene keer wel en de andere keer niet zien door niet te controleren bewegingen van het oog (nystagmus) of doordat de oogzenuw of het gezichtscentrum in de hersenen instabiel functioneren? En hoe meet je wat iemand nog ziet, die wel waarneemt, maar niet begrijpt wat hij ziet. Ook dat komt voor!

Bij jonge kinderen en kinderen met een verstandelijke handicap tenslotte, is het vaak heel moeilijk om te bepalen wat zij nog zien.

De begrippen blind en slechtziend

Slechtziendheid is - zoals u na het bovenstaande begrijpt - een complex begrip. Een restvisus van 8 % kan bijvoorbeeld betekenen dat iemand :

• centraal nog een klein stukje beeld haarscherp ziet; alsof je door een koker of verrekijker kijkt (kokervisus)
• decentraal hier en daar stukjes beeld ziet, terwijl het centrum weggevallen is; opgeteld is dat 8 % van het totale blikveld.
• door ongecontroleerde oogbewegingen (nystagmus) nu eens hier, dan eens daar wat ziet; in totaal neemt hij 8 % waar van wat een normaal ziende leerling ziet.
• heel onscherp ziet op een bepaalde afstand

En zoals we zagen: het kan voorkomen dat iemand bij veel of juist weinig licht bijna niets ziet, maar bij voor hem/haar optimale lichtomstandigheden verhoudingsgewijs goed ziet.

Blind lijkt een duidelijk begrip. Vaak denken mensen, dat blind zijn betekent dat iemand helemaal niets meer ziet. Toch is dat niet vaak het geval. Bijna 80 % van de blinde leerlingen hebben nog enige lichtwaarneming. Soms kunnen zij zelfs kleuren of details onderscheiden. Maar dat kost dan teveel moeite of is te weinig om er wat aan te hebben. Deze leerlingen noemen we ëpraktisch blindí, of ëmaatschappelijk blindí.

Verschillende indelingen naar onderwijssoort

In Nederland waren bij de Onderwijsinstellingen BartimÈus, Sensis en Visio bij de start van het SIZ-project op 1 oktober 2001 2248 leerlingen in begeleiding. Dat zijn allemaal kinderen in de schoolgaande leeftijd met een visuele en soms lichamelijke of verstandelijke handicap. Doofblinde kinderen vallen hier niet onder.
Op basis van de beschikbare gegevens is de volgende onderverdeling te maken:

Voor een aanzienlijk deel van deze kinderen is het onmogelijk om gewone, ëreguliereí scholen te bezoeken. Zij kunnen daar niet de zorg krijgen die ze nodig hebben. En al zou dat mogelijk zijn, voor veel van deze kinderen zijn de normale grote, rumoerige klassen te belastend.

Voor veel kinderen met alleen een visuele handicap is het wel mogelijk het reguliere onderwijs te volgen. En dat zien we de laatste 10 ‡ 15 jaar in toenemende mate gebeuren. We spreken van ëintegratieí, of, met een modernere term: ëinclusief onderwijsí.

De categorieÎn die worden gehanteerd bij Software In Zicht

Om de toegankelijkheid van software vast te kunnen stellen, is het van groot belang hoeveel een leerling nog ziet. Wij hebben de volgende categorisering gebruikt:

• kan zonder aanpassingen werken
• heeft vergroting nodig
• heeft vergroting en spraak nodig
• is aangewezen op braille

Bij de start van Software In Zicht is een enquÍte gehouden onder leerkrachten en ambulant onderwijskundig begeleiders van de Onderwijsinstellingen voor visueel gehandicapte leerlingen. Hier hebben we geprobeerd de hiervoor gegeven indelingen naar schoolsoort te verbijzonderen naar deze categorieÎn, maar dat is niet gelukt.

In de praktijk is niet altijd bekend, waar een kind mee werkt of mee zou moeten werken. Voor de categorie verstandelijk en visueel gehandicapte leerlingen staat het computergebruik nog in de kinderschoenen (vooral vanwege het gebrek aan bruikbare software).

Maar ook voor enkelvoudig visueel gehandicapte leerlingen gaat deze vlier op. Een belangrijke factor die van invloed is op de vraag of computergebruik gestimuleerd wordt, is de kennis van begeleiders over bijvoorbeeld:

• de kansen die het werken met de computer biedt voor visueel gehandicapte leerlingen toegankelijkheidsopties van Windows
• (het aanvragen van) hulpmiddelen om met de computer te werken.
  Deze kennis is nog niet bij alle begeleiders aanwezig. Deze situatie verandert echter zeer snel, doordat leerkrachten en ambulant begeleiders inmiddels bijna allen het ëdigitaal rijbewijsí hebben. Ook is in oktober 2002 een speciale module van het DRO voor leerkrachten en begeleiders van visueel gehandicapte leerlingen beschikbaar gekomen.

Toch durven we op basis van de gegevens uit de genoemde enquÍte wel een hele voorzichtige (!) schatting te geven van percentages per categorie. Die cijfers slaan dan echter niet op de situatie zoals die zou moeten zijn, maar op de situatie, zoals die nu is! En omdat de aantallen klein zijn, zijn behoorlijke afwijkingen mogelijk per onderwijssoort.

• Categorie 1 : ca. 40 tot 50 % werkt in de praktijk zonder aanpassingen.
• Categorie 2 : ca. 20 tot 30 % werkt op dit moment met speciale vergrotingssoftware
• Categorie 3 : ca. 1 tot 10 % werkt met vergroting in combinatie met spraak
• Categorie 4 : ca. 25 % werkt momenteel met een brailleleesregel en spraak

Onder de links categorie 1 t/m 4 op deze pagina vindt u meer informatie over de manier van werken, ergonomische en andere aandachtspunten, en over de hulpmiddelen waarmee gewerkt wordt.