Software In Zicht

Na de komst van de computer, is er voor blinden de brailleleesregel ontwikkeld. Op deze leesregel kunnen zij lezen wat er op de monitor staat. Daarnaast is het mogelijk om de scherminformatie door een synthesizer te laten voorlezen.

Portret

Deze leerlingen zijn aangewezen op braille waar het om lezen en schrijven gaat.
Op de basisschool wordt vaak nog gewerkt met een Perkins: een zware gietijzeren braille typemachine. Aan de onderkant zit een printplaat, waarmee de brailleermachine is aangesloten op een geheugen en een monitor.
Al vanaf groep 3 kunnen blinde kinderen in het regulier onderwijs een computer met brailleleesregel en spraaksynthese aanvragen. Ze moeten al vrij jong blind (!) leren typen; in de praktijk wordt de computer vanaf groep 5 steeds meer ingezet. Educatieve software is er evenwel nog nauwelijks.

In het voortgezet onderwijs gebruiken de leerlingen meestal alleen nog de laptop met leesregel. Papieren brailleboeken worden nauwelijks nog gebruikt. Soms moeten andere materialen mee, zoals voelbare tekeningen, een tekenset of een geobord voor wiskunde. Dat is een gaatjesbord waarop je met stekkertjes en elastiekjes geometrische figuren en grafieken kunt 'tekenen'. Wanneer ook gymspullen mee moeten, is het bijna niet meer te dragen.

Afbeeldingen uit het lesmateriaal moeten in voelbare vorm worden omgezet. Vaak worden tekeningen overgezet op speciaal papier. Wanneer dit verhit wordt, zwellen de zwarte delen op. Er is ook 'zwelfolie' waarop je met een kleurloze pen tekent terwijl het op een rubberen ondergrond ligt; de lijnen komen dan omhoog.
Plattegronden, grafieken, cirkels en andere geometrische vormen kun je zo voelbaar maken. Maar stel je voor: een kubus in perspectief. Als de lijnen voelbaar zijn, wat voel je dan? Inderdaad: een vierkant en twee parallellogrammen of ruiten. Net alsof je zo'n mozaÔek-kinderpuzzel hebt. Dat is een lastige beperking: je kunt geen diepte voelbaar maken. Een dwarsdoorsnee van een paard zal niet herkenbaar zijn voor iemand die nooit gezien heeft. Het beste zijn (voor wat oudere kinderen die op schaal hebben leren denken) driedimensionale modellen of de werkelijkheid. Hoe dit ook zij: bij software kun je als blinde gebruiker geen gebruik maken van afbeeldingen; alleen van tekst en geluid.

Schermuitleesprogramma's

Het programma dat de beeldscherminformatie omzet in braille- en/of spraakuitvoer wordt een screenreader of schermuitleessoftware genoemd. Naast de informatie die zienden ook op het scherm zien staan geeft een schermuitleesprogramma ook nog (voor zienden) onzichtbare informatie aan de blinde gebruiker over waar hij/zij zich bevindt (menu, dialoogvenster, werkgebied etc.). Deze informatie staat standaard in vrijwel alle software en wordt er door de schermuitleessoftware uitgehaald. Dit werkt alleen bij Windows compliant geprogrammeerde software. Programmeurs die gebruik maken van de Windows standaarden hoeven dus niet extra hun best te doen om voor blinden een soort 'basistoegang' te genereren.

Braille of spraak

Er zijn fundamentele cognitieve en praktische verschillen tussen lezen en voorgelezen worden.

Het lezen van braille is eenzelfde proces als ziend lezen omdat de snelheid wordt bepaald door het bevattingsvermogen, de techniek en de concentratie van de lezer.
Een ervaren spraakoutput gebruiker heeft meestal een hogere leessnelheid dan een ervaren braillelezer. De spraak gaat continue door totdat de gebruiker een commando geeft te stoppen. Dit vraagt een bewuste inspanning een bedieningscommando in te geven. Er zijn meer commando's nodig als de gebruiker terug wil gaan om een moeilijke zin nog eens te herlezen. Bij het geconcentreerd ziend of in braille lezen zullen onze hersenen automatisch er voor zorgen dat de leessnelheid vermindert als dat nodig is om het gelezene te begrijpen en zal daarna de snelheid weer verhogen.

Omdat de snelheid van spraakoutput wordt bepaald door instellingen en bedieningstoetsen, kan het bevattingsvermogen en de huidige snelheidsinstelling asynchroon worden, waardoor de lezer moet stoppen en terug gaan, om vervolgens op een lagere snelheid hetzelfde nogmaals te lezen. Vergelijkbaar met het lezen van zwartschrift. Vervelender is een radio- of t.v. uitzending, waar je even iets mist of even afdwaalt. In een boek is het makkelijker terugbladeren, dan de band terug te spoelen.

Lezers hebben een verschillend kennis niveau, de ene lezer moet op het een bepaald punt langzamer lezen en de andere kan dezelfde zin in snel tempo lezen. Het punt is dat spraak op een door de lezer gekozen tempo voorleest aan de luisteraar, terwijl braille wordt gelezen door de lezer. Beide hebben een grote betekenis, maar ze hebben beide fundamenteel verschillende voordelen.

De grootste verschillen tussen de leesvormen zijn:

• de maximaal haalbare snelheid bij optimale techniek en concentratie
• wel of niet scannend kunnen lezen en filteren van informatie; bij braille en spraak moet je lineair de hele tekst door; bij zien hoeft dat niet, kun je kiezen
• het ontbreken van visuele ondersteuning in braille en spraak (blokken tekst, vet, lettergrootte, kleur etc. ondersteunen het selecteren en scannend lezen verder).

Omdat Braille-uitvoer een zeer exacte weergave van de informatie op het computerbeeldscherm geeft is het uitstekend geschikt voor die werkzaamheden waarbij een nauwkeurige weergave van de tekst en de schermopmaak vereist is zoals bij:

• Het opstellen, corrigeren en vaststellen van de spelling en opmaak van brieven. (Voor jonge kinderen is voor de opmaak/bladspiegel een concreet blad met braille onmisbaar; veel reguliere leerkrachten beseffen dit te weinig en vaak leren kinderen hier juist niets over)
• Het werken met meertalige teksten. (zie opmerking hierover bij spraak in cat. 3)
• Het verkrijgen van een goed woordbeeld voor zowel jonge kinderen die hun moedertaal nog moeten leren als wel anderen die een vreemde taal leren.

Andere voordelen:

• Met behulp van een brailleleesregel is de cursor sneller over een scherm te verplaatsten naar een willekeurige, gewenste positie (cursorrouting).
• Een groot deel van de studenten/leerlingen geven aan feiten beter te kunnen memoriseren indien zij gelezen/geleerd hebben in braille.
• Spraak als computeruitvoer wordt ervaren als een snelle maar niet nauwkeurige manier, waarbij de lay-out van de tekst grotendeels verloren gaat voor de gebruiker.

Spraakuitvoer kent ook een aantal voordelen zoals bij:

• Het zoeken van informatie bijv. op het Internet, waar zo'n grote hoeveelheid informatie aanwezig is, dat snel doorwerken van de informatie van belang is.
• Het afhandelen van werkzaamheden binnen bekende menu-structuren waarbij men 'aan een half woord al genoeg heeft'. Het voordeel is hier de snelheid van werken en dat de handen niet van het toetsenbord af hoeven te worden gehaald.
• Het gebruik van de computer door leerlingen met leermoeilijkheden en leerlingen met motorische handicaps, omdat spraakuitvoer laagdrempeliger is dan braille-uitvoer.
• Personen die op latere leeftijd blind worden en moeite hebben met het nog aanleren van braille.
• Personen met voorkeur voor spraak/auditief ingestelden.

Bovenstaand overzicht laat duidelijk zien dat braille en spraak eigenlijk niet met elkaar te vergelijken zijn en dat ze elkaar in veel gevallen aanvullen. Het is meer de vraag wanneer gebruik je de een of de ander en wanneer beide.